اسید استیک یا همان جوهر سرکه، یک ترکیب شیمیایی پرکاربرد با فرمول شیمیایی CH₃COOH است که به صورت مایع بی رنگ با بوی تند و سرکه ای شناخته می شود. این ماده از مهم ترین اسیدهای آلی در جهان است و نقش حیاتی در صنایع شیمیایی، غذایی، دارویی، نساجی و حتی کشاورزی ایفا می کند.
اسید استیک به صورت طبیعی در سرکه یافت می شود، اما برای مصارف صنعتی و خوراکی به روش های مدرن و با خلوص بالا تولید می گردد. به دلیل خواص ضدباکتریایی، تنظیم کنندگی pH و واکنش پذیری بالا، این ماده در تولید مواد اولیه شیمیایی، افزودنی های غذایی، ضدعفونی کننده ها و بسیاری از محصولات روزمره ما کاربرد دارد.
اسید استیک چیست؟
اسید استیک (Acetic Acid) یک اسید آلی ضعیف اما خورنده با بوی تند سرکه است و در غلظت های پایین، جزء اصلی سرکه خوراکی (E260) محسوب می شود. این ماده به عنوان پیش ماده تولید بسیاری از ترکیبات شیمیایی و نیز به عنوان تنظیم کننده pH، ضدباکتری و نگهدارنده در صنایع غذایی، دارویی، کشاورزی و تصفیه آب کاربرد دارد.
ویژگی های فیزیکی و شیمیایی اسید استیک
اسید استیک در دمای اتاق، مایعی بیرنگ، شفاف و فرّار است که بویی تند و نافذ شبیه سرکه دارد. به دلیل وجود گروه کربوکسیل (–COOH) مولکولی قطبی است و بهخوبی با آب، اتانول، متانول و اتر ترکیب میشود. در دمای کمتر از ۶°C منجمد شده و به حالت جامد و بلوری درمیآید که به آن اسید استیک یخزده (Glacial Acetic Acid) میگویند. همین ویژگی باعث میشود در مناطق سردسیر، ظروف نگهداری آن نیاز به عایقبندی یا گرمکننده داشته باشند.
بو و رنگ
این ترکیب شیمیایی بیرنگ و شفاف است، اما بویی تند، تیز و نافذ دارد که در غلظتهای بالا میتواند محرک چشم و دستگاه تنفسی باشد. بوی خاص آن یکی از شاخصترین نشانههای شناسایی اسید استیک است.
نقطه ذوب و نقطه جوش
- نقطه ذوب: ۶°C
- نقطه جوش: ۱۱۸°C
این دو ویژگی اهمیت بالایی در حملونقل و نگهداری صنعتی دارند، زیرا در دماهای پایین احتمال یخزدگی و در دماهای بالا احتمال تبخیر و افزایش فشار بخار وجود دارد.
چگالی و گرانروی
چگالی اسید استیک در دمای اتاق حدود ۱.۰۴۹ گرم بر سانتیمتر مکعب است که اندکی از آب بیشتر است. این ماده گرانروی متوسطی دارد و نسبت به آب کمی غلیظتر جریان مییابد. آگاهی از چگالی و گرانروی برای محاسبه دقیق دوز مصرفی در صنایع غذایی، شیمیایی و کشاورزی ضروری است.
انحلالپذیری
به دلیل ماهیت قطبی، اسید استیک در آب بهصورت کامل حل میشود و محلولی اسیدی ایجاد میکند. همچنین در اغلب حلالهای آلی از جمله اتانول، متانول و اتر نیز بهخوبی حل میشود. این ویژگی، علت اصلی کاربرد گسترده آن در صنایع شیمیایی و غذایی است، زیرا به آسانی در واکنشها وارد میشود.
خاصیت اسیدی
اسید استیک یک اسید ضعیف تکپروتونی است که میتواند تنها یک یون هیدروژن (+H) آزاد کند.
- ثابت تفکیک اسیدی (Ka): ۸×۱۰⁻⁵
- مقدار pKa در دمای ۲۵°C: ۴.۷۶
این مقدار نشاندهنده قدرت متوسط آن در ایجاد خاصیت اسیدی است. به همین دلیل، از آن به عنوان تنظیمکننده pH، عامل اسیدیکننده و پیشماده تولید نمکهای استات مانند سدیم استات و کلسیم استات استفاده میشود.
واکنشپذیری شیمیایی
اسید استیک به دلیل ساختار ساده ولی فعال خود، با بسیاری از مواد شیمیایی واکنش نشان میدهد:
- با بازها: نمکهای استات تولید میکند.
- با الکلها و در حضور کاتالیزور اسیدی: استرها (مانند اتیل استات و بوتیل استات) تولید میکند.
- در مجاورت اکسیدکنندههای قوی: به دیاکسیدکربن و آب تجزیه میشود.
- با فلزاتی مانند روی و منیزیم: گاز هیدروژن آزاد میکند.
این واکنشپذیری گسترده، دلیل جایگاه حیاتی اسید استیک در زنجیره تولید مواد شیمیایی است.
خاصیت خورندگی
در غلظتهای بالا، اسید استیک خاصیت خورندگی قابلتوجهی دارد و میتواند موجب سوختگی پوست و خوردگی فلزات شود.
برای نگهداری ایمن، باید از مخازن مقاوم مانند پلی اتیلن سنگین (HDPE) یا مخزن استیل ضدزنگ گرید 316L استفاده شود. هنگام کار با این ماده، رعایت نکات ایمنی شامل دستکش، عینک محافظ و ماسک تنفسی الزامی است.
پایداری و شرایط نگهداری
در شرایط معمولی، اسید استیک مادهای پایدار است. اما در مجاورت حرارت زیاد یا مواد اکسیدکننده قوی ممکن است دچار تجزیه یا واکنشهای ناخواسته شود. برای حفظ ایمنی و کیفیت:
- باید در محیط خنک و خشک،
- بهدور از نور مستقیم خورشید،
- و در ظروف ضدخوردگی و مقاوم در برابر نشت نگهداری شود.
قابلیت تشکیل پیوند هیدروژنی
بهدلیل وجود گروه کربوکسیل، مولکولهای اسید استیک میتوانند با آب و سایر ترکیبات قطبی پیوند هیدروژنی برقرار کنند. این ویژگی، علت اصلی حلالیت بالا و نقش مهم آن در واکنشهای شیمیایی است.
اسید استیک ترکیبی ساده اما از نظر رفتاری پیچیده است؛ مادهای با ساختار کوچک ولی واکنشپذیری بالا که هم در شیمی آلی و صنعتی و هم در کاربردهای غذایی و دارویی نقش محوری دارد. شناخت دقیق ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن، شرط اصلی طراحی ایمن سیستمهای ذخیرهسازی، حملونقل و استفاده صنعتی این ماده محسوب میشود.
کاربردهای اسید استیک
اسید استیک یا جوهر سرکه یکی از مواد پایه و راهبردی در صنایع شیمیایی و غذایی جهان است. ترکیبی با خاصیت اسیدی ملایم، قدرت ضدباکتریایی، واکنشپذیری بالا و انحلالپذیری مناسب که همین ویژگیها باعث شده در صدها فرآیند صنعتی و تولیدی نقش کلیدی داشته باشد.
این اسید هم به عنوان پیشماده شیمیایی در ساخت ترکیبات آلی و معدنی، و هم به عنوان افزودنی و تنظیمکننده pH در کاربردهای غذایی، دارویی، کشاورزی و محیطزیستی مورد استفاده قرار میگیرد.
صنایع غذایی
در صنایع غذایی، جوهر سرکه با کد افزودنی E260 یکی از نگهدارندههای طبیعی پرمصرف بهشمار میرود. خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی آن از رشد میکروارگانیسمها جلوگیری کرده و باعث افزایش ماندگاری مواد غذایی میشود.
علاوه بر این، اسید استیک با تنظیم اسیدیته، طعم، بافت و رنگ طبیعی غذاها را بهبود میدهد و در تولید سرکه صنعتی، سسها، ترشیجات و نوشیدنیهای تخمیری نقش دارد.
صنایع دارویی و بهداشتی
در حوزه داروسازی، اسید استیک بهدلیل خاصیت ضدعفونیکننده و باکتریکش، در ساخت محلولهای شستوشوی زخم، ضدعفونیکنندههای سطوح و درمان عفونتهای گوش خارجی به کار میرود.
در تولید داروهای استاتدار، واکسنها و محصولات زیستفناوری نیز از مشتقات آن استفاده میشود. همچنین حضور آن در فرمولاسیون محصولات مراقبت شخصی (مانند تونرها و دهانشویهها) رایج است.
صنایع شیمیایی و پتروشیمی
بیشترین حجم مصرف اسید استیک در جهان متعلق به صنایع شیمیایی است. این ماده پایه تولید استات وینیل (VAM) است که در ساخت پلیمرها، چسبها و پوششهای صنعتی به کار میرود.
همچنین در واکنش با الکلها، استرهایی نظیر اتیل استات و بوتیل استات تولید میکند که در صنعت رنگ، جوهر چاپ و لاک کاربرد فراوان دارند.
از دیگر مشتقات مهم آن، سلولز استات است که برای تولید فیلمهای عکاسی، فیلتر سیگار و پلاستیکهای مهندسی استفاده میشود.
صنعت نساجی و چرم
در فرآیند رنگرزی، اسید استیک بعنوان تنظیمکننده pH و تثبیتکننده رنگ نقش مهمی دارد. این ویژگی موجب جذب یکنواخت رنگ و افزایش دوام الیاف میشود.
در صنعت چرم نیز از این ماده برای دباغی و تثبیت رنگ سطح چرم استفاده میگردد تا بافتی نرم، براق و مقاوم ایجاد شود.
کشاورزی
در کشاورزی، اسید استیک به عنوان علفکش طبیعی و کمخطر کاربرد دارد. این ماده با از بین بردن سلولهای گیاه، رشد علفهای هرز را کنترل میکند و جایگزینی ایمنتر برای علفکشهای سنتزی است.
همچنین در ضدعفونی خاک، کنترل قارچها و تنظیم pH محلولهای غذایی در کشتهای هیدروپونیک نقش موثری دارد.
تصفیه آب و فاضلاب
در تصفیه آب، اسید استیک برای تنظیم اسیدیته و کاهش قلیائیت آب مورد استفاده قرار میگیرد.
در تصفیهخانههای فاضلاب نیز به عنوان منبع کربن بیولوژیکی برای تغذیه باکتریهای تجزیهکننده مواد آلی استفاده میشود و کارایی فرآیند تصفیه را افزایش میدهد. خاصیت ضدباکتریایی آن از رشد جلبکها و میکروارگانیسمهای مضر جلوگیری میکند.
تولید پلاستیک، چسب و رزین
اسید استیک ماده اولیه تولید ترکیباتی چون پلیاتیلن ترفتالات (PET) و پلیوینیل استات است که در صنایع بستهبندی، الیاف مصنوعی، خودرو و چسب کاربرد گسترده دارند.
مشتقات این اسید به بهبود مقاومت شیمیایی و دوام رزینها کمک کرده و کیفیت محصولات نهایی را افزایش میدهند.
صنایع عطر و حلالها
در تولید عطر، اسید استیک با واکنش با الکلها استرهای معطر با بوی مطبوع ایجاد میکند. این استرها پایه بسیاری از رایحههای مصنوعی هستند. مشتقاتی مانند اتیل استات نیز به عنوان حلال در ساخت لاک ناخن، رنگ، جوهر و محصولات شیمیایی فرار استفاده میشوند.
سایرکاربردهای اسید اسیتیک
- در صنایع دام و طیور، برای ضدعفونی تجهیزات و بهبود کیفیت آب آشامیدنی حیوانات.
- در صنایع فلزی، برای تمیز کردن سطوح پیش از آبکاری و حذف اکسیدها.
- در تولید کاغذ و چسب، برای بهبود چسبندگی و خواص فیزیکی مواد.
مزایای اسید استیک
- چندمنظوره بودن: کاربرد گسترده در صنایع غذایی، دارویی، کشاورزی، شیمیایی و تصفیه آب.
- نگهدارنده طبیعی مواد غذایی: جلوگیری از رشد باکتری ها و قارچ ها و افزایش ماندگاری محصولات غذایی.
- تنظیم کننده pH: قابلیت کنترل و تنظیم اسیدیته در فرآیندهای صنعتی و کشاورزی.
- پیش ماده شیمیایی مهم: ماده اولیه تولید استرها، استات وینیل، سلولز استات، PET و بسیاری از ترکیبات شیمیایی دیگر.
- ضدعفونی کننده مؤثر: خاصیت آنتی باکتریال و ضدقارچی برای استفاده در پزشکی، کشاورزی و تصفیه آب.
- دوستدار محیط زیست: در غلظت های کنترل شده، تجزیه پذیر و کم خطرتر از بسیاری از مواد شیمیایی مشابه.
- کاربرد به عنوان علف کش طبیعی: جایگزین ایمن تر برای برخی علف کش های شیمیایی مضر.
- صرفه جویی اقتصادی: به دلیل در دسترس بودن و هزینه تولید نسبتاً پایین، انتخابی مقرون به صرفه برای صنایع مختلف.
- واکنش پذیری بالا: قابلیت ترکیب با بسیاری از مواد شیمیایی برای تولید مشتقات متنوع.
- ایمن در کاربرد خوراکی: با رعایت استانداردها (E260) قابل استفاده در صنایع غذایی و نوشیدنی ها.
نحوه تولید اسید استیک
اسید استیک به دو روش اصلی طبیعی (تخمیری) و صنعتی (شیمیایی) تولید می شود. انتخاب روش تولید به نوع کاربرد، حجم تولید و سطح خلوص مورد نیاز بستگی دارد.
تولید اسید استیک به روش طبیعی (تخمیری)
این روش از قدیمی ترین روش های تولید اسید استیک است و بیشتر برای تهیه اسید استیک خوراکی یا همان سرکه استفاده می شود. در این روش، از میکروارگانیسم هایی به نام باکتری های استوباکتر استفاده می شود که می توانند الکل موجود در مواد قندی را در حضور اکسیژن هوا به اسید استیک تبدیل کنند.
مراحل کار شامل استخراج الکل از منابع طبیعی مانند غلات، میوه ها یا شکر است. سپس این الکل تحت فرآیند تخمیر قرار می گیرد تا با کمک باکتری ها به اسید استیک تبدیل شود. در پایان، برای افزایش کیفیت و خلوص، محصول به دست آمده تصفیه و فیلتر می شود.
این روش بیشتر برای تولید سرکه با غلظت های ۴ تا ۱۸ درصد به کار می رود و به دلیل استفاده از مواد طبیعی، برای صنایع غذایی و تولید محصولات خوراکی مناسب است. البته به دلیل سرعت کم و محدودیت ظرفیت تولید، برای مصارف صنعتی گسترده کمتر کاربرد دارد.
تولید اسید استیک به روش صنعتی (شیمیایی)
امروزه بیشتر تولید جهانی اسید استیک از طریق روش های صنعتی انجام می شود. این روش ها امکان تولید در حجم زیاد و با خلوص بالا (بیش از ۹۹ درصد) را فراهم می کنند. دو روش صنعتی مهم برای تولید اسید استیک وجود دارد:
- روش اکسیداسیون استالدهید: در این روش، از مواد پتروشیمی مانند اتیلن به عنوان ماده اولیه استفاده می شود. ابتدا اتیلن به استالدهید تبدیل می شود و سپس استالدهید در حضور اکسیژن هوا به اسید استیک تبدیل می گردد. این روش در گذشته به طور گسترده در صنایع شیمیایی استفاده می شد، اما به دلیل چندمرحله ای بودن فرآیند و نیاز به انرژی و تجهیزات زیاد، امروزه جای خود را به روش های کارآمدتر داده است.
- روش کربونیلاسیون متانول: این روش مدرن ترین و پرکاربردترین شیوه تولید اسید استیک در جهان است و امروزه بیش از ۷۰ درصد اسید استیک صنعتی به این روش تولید می شود. در این فرآیند، متانول در حضور گاز مونوکسید کربن و با استفاده از کاتالیزورهای مخصوص، مستقیماً به اسید استیک تبدیل می شود. این روش به دلیل راندمان بالا، هزینه تولید کمتر، سادگی فرآیند و تولید محصول با خلوص بسیار زیاد، انتخاب اصلی صنایع بزرگ شیمیایی است و برای تولید انبوه اسید استیک صنعتی به کار می رود.
تولید زیستی نوین
در سال های اخیر، با توسعه فناوری زیستی، روش های جدیدی برای تولید اسید استیک از طریق میکروارگانیسم های مهندسی شده معرفی شده است. در این روش، از زیست توده های کشاورزی یا پسماندهای آلی به عنوان منبع اولیه استفاده می شود و میکروارگانیسم ها مستقیماً آن ها را به اسید استیک تبدیل می کنند. این شیوه یک راهکار سبز و پایدار محسوب می شود که می تواند وابستگی به منابع فسیلی را کاهش دهد و در آینده جایگزین روش های شیمیایی سنتی شود.
نکات مهم برای ذخیره و نگهداری اسید استیک
- انتخاب نوع مخزن مناسب: برای ذخیره اسید استیک باید از مخازنی استفاده شود که مقاومت بالایی در برابر خوردگی دارند. مخازن پلی اتیلن و پلی پروپیلن برای ذخیره در مقیاس کوچک و متوسط گزینه ای مناسب هستند، زیرا مقاومت خوبی در برابر خاصیت خورندگی اسید استیک دارند.
در مصارف صنعتی و ذخیره سازی بلندمدت، بهترین انتخاب مخازن استیل به ویژه استیل نوع ۳۱۶ است، زیرا در برابر اسید پایدار و مقاوم است. استفاده از مخازن فولادی معمولی توصیه نمی شود، چون در تماس طولانی مدت با اسید استیک دچار خوردگی و آسیب می شوند.
همچنین استفاده از مخزن فایبرگلاس با رزین وینیل استر برای نگهداری اسید اسیتیک با دمای کمتر از ۴۰ درجه سانتیگراد ایمن می باشد. - محل نگهداری: اسید استیک باید در محیطی خشک، خنک و دارای تهویه مناسب ذخیره شود. این ماده نباید در معرض نور مستقیم خورشید قرار گیرد و دمای محیط ذخیره سازی نباید از ۳۰ درجه سانتی گراد فراتر رود، زیرا دمای بالا می تواند باعث تبخیر و کاهش کیفیت آن شود. همچنین لازم است محل نگهداری دور از منابع حرارت، شعله های باز و سایر مواد قابل اشتعال باشد، چون بخارات اسید استیک قابلیت اشتعال پذیری دارند.
- ایمنی در برابر رطوبت و آلودگی: برای حفظ کیفیت و جلوگیری از کاهش خلوص اسید استیک، باید از ورود رطوبت و آلودگی های محیطی به داخل مخازن جلوگیری شود. درب مخازن و ظروف باید کاملاً بسته و آب بندی شده باشند. تماس اسید استیک با آب یا رطوبت می تواند خواص شیمیایی آن را تغییر دهد و از کیفیت محصول بکاهد.
- تجهیزات ایمنی محیطی: محلی که اسید استیک در آن ذخیره می شود باید به تجهیزات ایمنی استاندارد مجهز باشد. وجود سیستم تهویه مناسب برای جلوگیری از تجمع بخارات اسید ضروری است. همچنین، نصب دوش و چشم شوی اضطراری در این فضا اهمیت دارد تا در صورت تماس تصادفی با اسید، اقدامات فوری انجام شود. به دلیل اشتعال پذیری بخارات اسید استیک، سیستم اعلام و اطفای حریق نیز باید در محل وجود داشته باشد تا از خطرات احتمالی جلوگیری شود.
- نکات حمل و جابه جایی: برای حمل و نقل اسید استیک باید از ظروف و بسته بندی های استاندارد و مقاوم مانند بیدون های پلاستیکی، بشکه های پلی اتیلنی یا مخازن فلزی با پوشش ضدخوردگی استفاده شود. کارکنانی که با حمل و جابه جایی این ماده شیمیایی سروکار دارند، باید از تجهیزات حفاظت فردی شامل دستکش ضد اسید، عینک ایمنی، ماسک تنفسی و لباس محافظ استفاده کنند تا از تماس مستقیم با پوست یا استنشاق بخارات جلوگیری شود.
- فاصله از مواد ناسازگار: اسید استیک باید در فاصله ای ایمن از مواد شیمیایی ناسازگار مانند مواد اکسیدکننده قوی، مواد قلیایی و سایر مواد قابل اشتعال نگهداری شود. تماس یا ترکیب ناخواسته با این مواد می تواند باعث بروز واکنش های شیمیایی خطرناک، آتش سوزی یا انفجار شود. به همین دلیل، جداسازی کامل این مواد در انبار اهمیت زیادی دارد.
- برچسب گذاری و مستندسازی: تمام ظروف و مخازنی که برای ذخیره اسید استیک استفاده می شوند باید دارای برچسب هشداردهنده، نام دقیق ماده، غلظت و تاریخ ورود باشند. ثبت و نگهداری سوابق ورود، مصرف و انبارش این ماده به بهبود مدیریت ایمنی و پیشگیری از خطاهای احتمالی کمک می کند.
نکات ایمنی در استفاده از اسید استیک
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی: هنگام کار با اسید استیک، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی برای جلوگیری از تماس مستقیم با پوست و چشم ها ضروری است. دستکش های مقاوم در برابر مواد شیمیایی، عینک ایمنی یا شیلد محافظ صورت، لباس کار ضد اسید و ماسک تنفسی باید در محیط کار در دسترس کارکنان باشد. این اقدامات از بروز سوختگی های شیمیایی و آسیب به دستگاه تنفسی جلوگیری می کند.
- تهویه مناسب محیط: محیطی که در آن از جوهر سرکه استفاده می شود باید دارای سیستم تهویه قوی و استاندارد باشد تا از تجمع بخارات این ماده در هوا جلوگیری شود. بخارات اسید استیک می تواند باعث تحریک چشم، بینی و گلو و حتی مشکلات تنفسی شود. تهویه مناسب خطر استنشاق بخارات و ایجاد محیط قابل اشتعال را به حداقل می رساند.
- جلوگیری از تماس مستقیم با پوست و چشم: اسید استیک خاصیت خورندگی دارد و در تماس مستقیم با پوست یا چشم می تواند باعث سوختگی و آسیب های جدی شود. در صورت تماس تصادفی، باید فوراً محل تماس با مقدار زیادی آب شسته شود و در صورت لزوم به مراکز درمانی مراجعه گردد. بنابراین، کارکنان باید همواره از دستکش، لباس محافظ و عینک ایمنی استفاده کنند.
- رعایت نکات ایمنی هنگام رقیق سازی: رقیق سازی جوهر سرکه یکی از مراحل مهم و خطرناک در فرآیندهای صنعتی و آزمایشگاهی است. در این فرآیند، همواره باید اسید به آرامی به آب اضافه شود، نه برعکس، زیرا اضافه کردن آب به اسید ممکن است باعث واکنش شدید و پاشش قطرات داغ اسید شود. استفاده از ظروف مقاوم و رعایت فاصله ایمنی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
- دور نگه داشتن از منابع حرارتی و شعله: اسید استیک یک مایع قابل اشتعال است و بخارات آن در مجاورت حرارت یا شعله ممکن است آتش بگیرد. بنابراین، محیط ذخیره و مصرف باید دور از تجهیزات گرمایشی، شعله های باز و جرقه های الکتریکی باشد. همچنین استفاده از تجهیزات ضدجرقه در محیط های صنعتی توصیه می شود.
- ذخیره سازی ایمن و جداسازی از مواد ناسازگار: برای کاهش خطرات، اسید اسیتیک باید در مخزن اسید و در محیطی خشک و خنک نگهداری شود. این ماده نباید در کنار مواد قلیایی قوی یا مواد اکسیدکننده ذخیره گردد، زیرا تماس با این مواد می تواند باعث بروز واکنش های شیمیایی خطرناک شود.
- واکنش سریع در شرایط اضطراری: در صورت بروز نشت، ریختگی یا تماس با اسید استیک، باید به سرعت اقدام به ایمن سازی محیط کرد. تخلیه افراد غیرضروری، تهویه فضای آلوده و استفاده از مواد جاذب مناسب مانند خاک اره یا مواد خنثی کننده برای جمع آوری اسید ضروری است. در مواقع تماس پوستی یا چشمی، شست وشوی فوری با آب فراوان و دریافت کمک پزشکی از اهمیت بالایی برخوردار است.
چرا قیمت اسید استیک در ایران از قیمت جهانی پایینتر است؟
تولید داخلی و خودکفایی نسبی
ایران یکی از معدود کشورهای خاورمیانه است که ظرفیت تولید صنعتی اسید استیک را در مقیاس بالا دارد.
پتروشیمی فناوران، شازند و بندرامام تولیدکنندگان اصلی هستند و مجموع ظرفیت تولید سالانه کشور به حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن میرسد.
چون مواد اولیه اصلی آن (مثل متانول و منوکسیدکربن) در داخل کشور بهوفور و با قیمت یارانهای تولید میشود، هزینه تمامشده هر تن اسید استیک در ایران کمتر از قیمت جهانی است.
نرخ ارز و اثر تبدیل دلاری
در بازار جهانی (مثلاً چین، هند یا اروپا) قیمت اسید استیک خالص معمولاً بین ۵۰۰ تا ۷۵۰ دلار به ازای هر تن است.
اما اگر همین عدد را با دلار۱۱۵ هزار تومانی تبدیل کنیم، معادل ۵۷ تا ۸۵ میلیون تومان در هر تن میشود.
در حالیکه در بازار داخلی ایران، قیمت فلهای معمولاً بین ۳۰ تا ۶۵ میلیون تومان در هر تن است؛ یعنی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد پایینتر از نرخ جهانی.
این اختلاف ناشی از تثبیت نسبی نرخ خوراک پتروشیمیها، هزینه پایین انرژی، و حذف بخشهایی از هزینههای صادراتی و حمل بینالمللی است.
محدودیت صادرات و مازاد عرضه داخلی
بهدلیل تحریمها و محدودیتهای بانکی، صادرات مستقیم اسید استیک از ایران دشوار است.
نتیجه؟ بخش بزرگی از تولید داخل در بازار داخلی عرضه میشود، و این مازاد عرضه نسبت به تقاضای داخلی قیمت را کاهش میدهد.
درواقع میتوان گفت بازار داخل نوعی «دامپینگ طبیعی» دارد؛ یعنی قیمت کمتر برای جذب مصرفکننده داخلی و جلوگیری از انباشت محصول در انبارها.
هزینه حمل و توزیع پایینتر
حملونقل داخلی با تانکر یا بشکه داخل کشور بسیار ارزانتر از حمل دریایی بینالمللی است.
ضمن اینکه خریداران بزرگ (مثل تولیدکنندگان رزین و چسب) معمولاً قراردادهای بلندمدت دارند که قیمت را تثبیت میکند و از شوکهای جهانی در امان میمانند.
نبود مالیات و تعرفه واردات
چون عمده اسید استیک در داخل تولید میشود، واردات سهم بسیار کمی دارد و هزینههای گمرکی یا تعرفهای در قیمت نهایی تأثیر چندانی ندارد.
